De ondraaglijke lichtheid van het internetbestaan

‘Je hoort je bek te houden over wie wat en wanneer. Logisch dat ze je buiten flikkeren. Ik had je persoonlijk nog een lel tegen je smoel gegeven.'

Dat en nog meer fraaie opmerkingen kreeg de Antwerpse blogster Nathalie Lubbe Bakker over haar heen toen ze eind november op haar weblog berichtte over de esbattementen van minister van landsverdediging Pieter De Crem bij diens bezoek aan een bar in New York. Lubbe Bakker werkte daar als dienster, maar mocht twee dagen later - na een telefoontje van het kabinet De Crem aan de eigenaar van het café- haar biezen pakken. Het Nederlandse shocklog Geenstijl.nl mengde zich onmiddellijk in het debat en pakte De Crem in niet mis te verstane bewoordingen aan. ‘Moddergooien is voor mietjes, GeenStijl gaat door tot u op de grond ligt. Of om in defensie-termen te blijven: het is oorlog!' Voor wie nog twijfels had: de baseline van Geenstijl (what's in a name) is ‘Tendentieus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend'.

Internet is behalve een zegen voor de mensheid ook een open riool voor het dumpen van vuilspuiterij en onzin. Vraag is waarom we er niet in slagen om op een normale en hoffelijke manier met elkaar om te gaan wanneer we van mening verschillen.  Hoopte men eind jaren 90 nog dat discussiegemeenschappen op internet een toppunt van democratie zouden worden, dan zijn ze ondertussen verworden tot een open inrichting voor mentale masturbeerders. Vriendelijke en doorgaans rustige mensen veranderen achter hun computer -veilig verscholen achter hun pseudoniem- in ongenuanceerde en asociale monsters. Nuchterheid en rationaliteit hebben de plaats geruimd voor opgeklopte emotie. Elke dag opnieuw worden de gangbare normen van welvoeglijkheid samen met de spelling en de grammatica om ter hardst verkracht.

De Amerikaanse psycholoog Timothy Jay weet hoe deze scheldcultuur op nieuwsfora is kunnen ontstaan: ‘Omdat je op internet fysiek onbereikbaar en ook nog eens anoniem bent. Wanneer repercussies onmogelijk zijn, leidt dat tot een sterke toename van agressiviteit.' In een kort maar interessant stuk (‘How Internet Damages Our Culture') treedt de conservatieve Amerikaanse columnist John Hawkins die visie bij: ‘Individuen kunnen anoniem met mensen praten met wie ze geen enkele persoonlijke binding hebben en ze kunnen absoluut eender wat zeggen zonder te moeten vrezen dat ze een klap voor hun gezicht krijgen. Om het anders te stellen: het internet neemt alle factoren weg die mensen ervan zouden weerhouden om de grove dingen die in hun opkomen te zeggen, dingen die ze nooit zouden uitspreken mocht de persoon in kwestie gewoon tegenover hen staan.'

Anonimiteit was ooit bedoeld een zegen te zijn voor de vrije meningsuiting: anonieme bronnen brengen vaak waardevolle informatie tot bij de media; informatie die de betrokkenen in een (levens-)gevaarlijk parket zou brengen, mochten ze er hun ware naam aan verbinden. Informatie ook die indien niet aan de voorwaarde van anonimiteit wordt voldaan, meestal geheim zou blijven. Kwaliteitskranten behandelen dit soort bronnen omzichtig en zijn er noodgedwongen zuinig op.

Maar ook hier zorgde het internet voor een omslag. Vlak na de overwinning van Barack Obama op John McCain strooiden de Amerikaanse media het bericht rond dat diens running mate Sarah Palin dacht dat Afrika een land en niet een continent was. Het bericht kwam van een anonieme bron binnen het campagneteam van McCain. Maar een vlijtig nieuwsanker wist de bron te traceren. Het ging om  Martin Eisenstadt, een politiek adviseur van de republikeinse presidentskandidaat. Er was maar één probleem: Martin Eisenstadt bestaat niet. Zijn blog wel, maar het is een hoax. De films, de foto's, de berichten op het blog; alles is nep. Een van de vele voorbeelden van de manipulatie die de 24-uurs nieuwscyclus domineert, in een tijdperk van overmediatisering en desinformatie, waarin dag en nacht nieuws wordt verspreid dat niet op haar waarheidsgehalte wordt gecontroleerd.  ‘Een leugen reist de halve wereld rond, nog vooraleer de waarheid haar schoenen heeft kunnen aantrekken,' zei Mark Twain daarover. Al had die van het internet nog nooit gehoord.

Anonimiteit heeft nog een andere scherpe kant: die van voorkeurshandlanger van de haatdragenden, de lafaards, de verzuurden en misnoegden onder ons. Anonimiteit laat toe anderen ongeremd te beledigen en onbelemmerd halve waarheden en grove leugens rond te strooien. Scheldpartijen en beledigende taal zijn op zich al erg genoeg, maar indien mensen met naam en toenaam zouden reageren, zouden ze op zijn minst verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor hun uitlatingen. Doch eerder dan de uitzondering zijn anonimiteit en schuilnamen de norm geworden, waarbij een internetcultuur is gecreëerd waarin eender wie eender wat kan uitbraken en hij daarvoor ten allen tijde onschendbaarheid geniet; een trieste evolutie die dit soort nefast gedrag enkel heeft aangemoedigd.

Door de overvloed aan nichesites en communities waar gelijkgestemden elke dag opnieuw uren met elkaar kunnen communiceren en ze hun-al dan niet afwijkende- normen en waarden enkel bevestigd en uitvergroot zien, heeft het internet de wereld niet groter, maar juist oneindig kleiner gemaakt. Racisten, ultra-nationalisten, extremisten, Vlamingenhaters, Walenhaters, homohaters, perverten (MySpace schrapte de afgelopen 2 jaar niet minder dan 90.000 (!) registered sex offenders uit het ledenbestand)..., allen hebben ze hun virtuele ontmoetingsplaatsen waar ze  -hoe onschuldig soms ook- ongeremd hun gangen kunnen gaan om er samen met een voedingsbodem voor hun afwijkende ideeën, telkens opnieuw de bevestiging van hun ideologie, ideeën en levenswijze kunnen vinden. Groepsdenken triomfeert. De andersdenkende -voor zover hij nog opgemerkt wordt- is al snel de verkeerddenkende, want fascist is altijd de ander.

Maar er zijn nog andere factoren die hierin meespelen: er is de algemene verruwing van een maatschappij, waarin het ‘cool' is om in scherpe bewoordingen te spreken en grove taal te gebruiken. Stijl en standing zijn definitief passé. ‘"Die show was strontvervelend", zei dEUS-zanger Tom Barman -de zelfverklaarde heraut van verdraagzaamheid- onlangs in een poging om zijn eigen ellendige gedrag te rechtvaardigen tijdens de uitreiking van de Music Industry Awards. De internetmedia neemt vlot dat soort uitspraken over, want het levert kliks en reacties op. Men verwart graag  het essentiële met het bijkomstige, iedereen heeft over alles een mening en alles is ‘breaking news'.

Hawkins heeft het in dat verband over de ‘bumpersticker'-mentaliteit: het uiten van zwartwituitspraken, waarbij geen plaats overblijft voor debat en nuancering. Sommige politici hebben van deze discipline hun handelsmerk gemaakt. De eenlijnsclichés suizen je om de oren. Dat bepaalde zaken complex zijn en niet in één zin kunnen worden uitgelegd maakt niet uit.  Luttele uren nadat de gestoorde Kim De Gelder toesloeg in het kinderdagverblijf Fabeltjesland in Dendermonde regende het polls op alle mogelijke krantensites. ‘Moet de doodstraf terug worden ingevoerd? Ja of Nee'. Een enkele poll gaf nog een derde optie: ‘geen mening'. En dat was het. Een algemene hysterie grijpt om zich heen als een besmettelijke ziekte. Wat anders tref je onder dit soort ongenuanceerde polls en banale stellingen aan dan even ongenuanceerde en banale reacties.

Hoe het nu verder moet? Gaat u even terug in de tijd, zo'n tien jaar, tot 1999. Waarschijnlijk bezat u een emailaccount dat voornamelijk uit cijfers bestond. U hoopte dat er ‘s morgens meer dan een paar berichten in uw Inbox zaten en u abonneerde zich op alle mogelijke nieuwsbrieven. Telkens een site een ge-updated werd, ging je snel kijken. Van YouTube, Blackberry of Facebook had nog niemand gehoord.

Vandaag zijn we 10 jaar later.

Mailboxen zijn voor 80% gevuld met spam.

Technorati indexeert 65.000 blogposts per uur voor een globaal aantal van 112 miljoen blogs.

Dagelijkse inbreuken op privacy en veiligheid zijn al lang de norm, niet de uitzondering.

Internetfora zijn het exclusieve domein geworden van doemdenkers, boetepredikers en paniekzaaiers.

Wanneer Anne De Baetzelier toetreedt tot Lijst Dedecker wordt u dat per ‘breaking-news alert' gemeld op uw gsm.

Discussies worden grotendeels gevoerd via Twitter, een concept dat de populariteit van sms heeft overtroffen en waarin je maximaal 140 karakters krijgt om je boodschap te verkondigen.

Maak nu eenzelfde sprong naar de toekomst, pakweg naar het jaar 2020.

Niet echt een reis waar je naar uitkijkt.