De teloorgang van de beroepsethiek

‘Sommige bankiers zetten kleinere bedrijven nu het mes op de keel als ze de terugbetalingsvoorwaarden niet naleven. (...) De ethiek verdwijnt ook bij grote spelers en bij (quasi) monopolisten. (...) betalingstermijnen eenzijdig verlengen van 30 tot 120 dagen, is toch geen manier van werken. Die teloorgang van de ethiek baart me grote zorgen.'

[Geschatte leestijd: 2' 30'' minuten]

De Antwerpse natiebaas Fernand Huts waarschuwde afgelopen weekend in de krant De Tijd voor overdreven optimisme omtrent een mogelijk economisch herstel. ‘De patat moet nog komen', luidde de typische Huts- intro boven een twee pagina's lang interview. Dat de crisis nieuwe bazen en nieuwe wetten heeft gemaakt wordt stilaan duidelijk. Huts maakt zich zorgen over wat ons nog te wachten staat (‘vanaf oktober komen de grote faillissementen'), maar ook om het verlies van de ethiek in het zakendoen.

Van Dale definiëert beroepsethiek als ‘het geheel van waarden en normen waaraan de beroepsbeoefenaar zich bij de uitoefening van zijn beroep dient te houden'. Maar de afgelopen jaren liep het juist daar grondig mis. Bertold Brecht zei ooit dat er geen verschil is tussen een bankier en een dief; een claim die opnieuw opgang maakt nu ook jan-met-de-pet tot nader order het vertrouwen in de banken heeft opgezegd en bankiers tot de meest verguisde soort op aarde zijn verworden.

Vorige week nog was ik te gast op een proclamatie van de laatstejaars van het middelbaar onderwijs. En hoewel dat onderwijs al een tijd op een dwaalspoor zit viel het me op dat de ethiek in onze scholen stevig overeind blijft. Ons lerarenkorps draagt nog steeds de juiste waarden en normen uit. Net als een gezin heeft ook elk klaslokaal haar standaarden: respect, integriteit, eerlijkheid, empathie, vertrouwen....  De in de media vaak dik in de verf gezette uitzonderingen bevestigen die regel.

Maar wat gebeurt er wanneer deze idealistische tieners jaren later het zakenleven instappen? Het lijkt of een geheimzinnige kracht het dan overneemt en maakt dat het verkrachten van die waarden plots acceptabel wordt omdat... ‘iedereen het doet'.

Betekent het huidige financiële débacle misschien het einde van een tijdperk dat wordt belichaamd door de letters MBA? Want er is duidelijk iets mis met deze magische formule die onze briljante jonge mensen wordt bijgebracht. ‘Ik zie dat studenten die binnenkomen met idealen over een betere wereld na drie jaar het pand verlaten als kille zakenlieden die alleen maar geïnteresseerd zijn in winst', aldus Rakesh Khurana, professor aan de Harvard Business School, waar ethiek nog zowat het minste van de zorgen is en net als historisch en sociaal perspectief geen plaats meer heeft in het curriculum.

In zijn boek ‘There is no such thing as Business Ethics' schrijft John Maxwell dat bedrijven slechts één gouden ethische regel moeten naleven. Dezelfde eenvoudige regel die ook de grondslag vormt van boeken als de Torah, het Nieuwe Testament en de Koran. En die regel kennen we allemaal: ‘Doe niet aan anderen wat je niet voor jezelf wenst.'

Ethiek wordt de komende jaren opnieuw een belangrijke driver in elke omgeving. Het geloof van mensen in bovenvermelde basisregel moet worden hersteld. De zakenwereld moet af van de ‘winner takes all'- en casinomentaliteit en van de onmenselijke druk van het bottom-line denken, dat aan de basis ligt van een leugencultuur op topniveau. Pas wanneer  burgers gaan geloven dat de spelregels eerlijk zijn, zullen ze volgens deze regels handelen om vooruit te komen.

Amerikaanse CEO's -waarvan een aantal van leugen en bedrog hun hoofdactiviteit hadden gemaakt- namen vorig jaar 344 keer meer geld mee naar huis dan hun doorsnee werknemers, in Groot-Brittanië was dat 39 maal meer. Wat zou mensen die de eindjes moeilijk aan elkaar knopen ervan weerhouden te liegen en te bedriegen wanneer ze met zulke verschillen worden geconfronteerd? Vooral nu ze afgelopen maanden dag na dag het bewijs kregen geleverd dat hun bazen dan toch niet zo slim waren als ze zich graag voordeden. ‘Handel zonder moraal' en ‘Rijkdom zonder te werken' zijn twee van de zonden op Mahatma Gandhi's lijst van zeven zaken die aan de basis liggen van het geweld in de wereld.

Kinderen zullen de wereld van morgen in grote mate maken op basis van de normen en waarden die ze van hun ouders hebben meegekregen. Werknemers doen wat hun managers hen voordoen, burgers kijken naar hun politieke leiders en jonge sporters trachten in de voetsporen van hun helden te treden. Wanneer deze rolmodellen falen, stuikt het kaartenhuis in elkaar. Zo eenvoudig is het.

In zijn boek ‘Winners Never Cheat' maakt de Amerikaanse self-made miljardair Jon M. Huntsman onderscheid tussen drie soorten zakenlui. De niet succesvolle, de tijdelijk succesvolle en degenen die succesvol worden en blijven. Het verschil tussen deze drie categorieën is volgens hem karakter, want het is de moed om hun waarden ten allen tijde te blijven eerbiedigen en verdedigen die echte leiders onderscheidt van de rest.

For when the One Great Scorer comes

To write against your name,

He marks - not that you won or lost -,

But how you played the Game.

Grantland Rice, ‘Alumnus Football'