'Of we betalen één op twee pensioenen niet, of we leveren allemaal de helft van ons pensioen in'

De denktank Itinera publiceerde deze week een rood boekje voor de pensioenen. Volgens Itinera-economen Ivan Van de Cloot en Jean Hindriks is het Belgisch pensioensysteem onhoudbaar. Beiden pleiten voor een overgang naar een gemeenschappelijk systeem van notionele rekeningen, naar Scandinavisch model. Het hele stelsel moet op de schop, zeggen beiden in een interview met de krant De Tijd (betaalde toegang), want het heeft zijn legitimiteit verloren. ‘De jongeren en de rijken zeggen nu al: dat wettelijk stelsel interesseert ons niet meer. We doen het zelf wel.'

Volgens Itinera luidt 2010 een nieuw tijdperk in, want vanaf dit jaar is de groep mensen die de arbeidsmarkt verlaat voor het eerst groter dan de groep die instroomt.

‘Bij ongewijzigd beleid en met een reële pensioenleeftijd van 60 zullen er tegen 2050 1,1 miljoen gepensioneerden meer zijn, en 500.000 werkenden minder. Hebben we vandaag twee actieven voor elke gepensioneerde, dan wordt die verhouding tegen midden deze eeuw één op één. Dat betekent dus dat we een op de twee pensioenen niet meer zullen kunnen betalen. Of dat we allemaal de helft van ons pensioen moeten inleveren.'

Maat in tegenstelling tot een land als Zweden, dat 40 procent van zijn bruto binnenlands product (bbp) aan de kant heeft gelegd om die pensioenexplosie te financieren, deed België zo goed als niets. In het Zilverfonds zit 17 miljard euro. Dat is 3 procent van ons bbp. Peanuts!'

Ook de oplossing die ontslagnemend minister van Pensioenen, Michel Daerden, voorstelde  -(‘Als we tegen 2030 allemaal drie jaar langer werken, is het probleem opgelost')- is volgens Van de Cloot weinig realistisch. ‘Dat betekent dat voor iedereen die op zijn zestigste afhaakt, iemand anders moet doorgaan tot hij 75 is.' In veel sectoren klinkt nu al dat het niet vol te houden is door de hoge werkdruk.

Volgens de Itinera-economen moeten onze loopbanen anders worden ingericht zodat we het langer volhouden. 'Zo zouden we mensen moeten toelaten aan het einde van hun loopbaan deeltijds te werken, zodat ze er met plezier nog een paar jaar bij doen. Nu is het alles of niets.'

Jean Hindriks ziet in het systeem van de 'gelijkgestelde periodes' het grote probleem van België. Dat zijn periodes van inactiviteit door werkloosheid, ziekte, brugpensioen of loopbaanonderbreking waarbij wel pensioenrechten worden opgebouwd. Bij de loontrekkende mannen bestaat 25 procent van de loopbaan uit gelijkgestelde periodes, bij de vrouwen 29 procent. Zo wordt een vierde tot een derde van de pensioenrechten opgebouwd in periodes dat men eigenlijk niet werkt. ‘Het evenwicht tussen solidariteit en verantwoordelijkheid is ver zoek. Er is dringend een maatschappelijk debat nodig over wat we nog aanvaarden als gelijkgesteld en wat niet. Nu maakt het allemaal niet uit. Waarom zou je meer werken? Het heeft toch geen repercussie op je pensioen.'

Itinera pleit ervoor het systeem uit de handen van de politiek te houden door het te automatiseren. ‘Dat kan met een Automatic Budgeting System, dat streeft naar begrotingsoverschotten vanaf 2015 die dan automatisch in een pensioenspaarpot worden gestopt. Zweden en Nederland doen het al zo. Ons Zilverfonds was op die leest geschoeid, maar het werd enkel gespekt met eenmalige meevallers. Dat is achteraf een lege doos gebleken.'

Itinera pleit ook voor de invoering van het gemeenschappelijk systeem van notionele rekeningen.

Zo'n systeem is gebaseerd op een virtueel kapitaal dat evenredig is met de bijdrage van elkeen. Het systeem van notionele rekeningen maakt het mogelijk om een « notioneel » kapitaal op de pensioenleeftijd te berekenen door alle bijdragen van de aangeslotene te boeken, geïndexeerd volgens de algemene stijging van de lonen. Vervolgens wordt dit « notioneel » kapitaal omgezet in een lijfrente aan een rentevoet die rekening houdt met de effectieve pensioenleeftijd en met de levensverwachting op dat moment.

Dit systeem heeft volgens Itinera een dubbel voordeel : enerzijds ontmoedigt het vervroegd met pensioen gaan ; anderzijds worden de uitkeringen gekoppeld aan de levensduur. Dit systeem vangt dus zowel het risico van een lang leven op, als het risico op een vervroegde uittrede. Tenslotte wordt het overlevingspensioen jaarlijks geïndexeerd in functie van de prijzen en de lonen van de actieve bevolking.

Een samenvatting van Itinera's rode boekje over pensioenen staat hier.