Langere loopbaan verscherpt insider-outsider dilemma

Het is alleszins een geruststelling dat de boude uitspraken van werkgeversorganisaties en sommige wereldvreemde academici-met-plannen gekoeld zijn. Iemand die het debat de afgelopen maanden gevolgd heeft, vindt wellicht weinig argumenten om er met de grove borstel door te gaan. Trouwens, de recente evolutie van de werkloosheid is alleszeggend: een van de zeer vele federale activeringsmaatregelen is als een boemerang in het gezicht teruggekomen. De blijvend stijgende werkloosheid (in een periode van conjunctuurherstel) is hoofdzakelijk te wijten aan de verplichte inschrijving van de 50-plussers die maar geen werk vinden. Een beetje vervelend voor minister Vandenbroucke die deze maatregel met een federale pet vurig verdedigd heeft, maar deze maatregel nu als boosdoener moet inroepen in de maandelijkse commentaar op de Vlaamse werkloosheidscijfers.

Door het maandenlange debat in de media zijn de meeste geesten inmiddels gerijpt in het besef dat we inderdaad (iets) langer aan de slag zullen moeten blijven. Maar het blijft ons een raadsel welke de macro-sociale gevolgen zullen zijn van deze op termijn massale aanbodverruiming op de arbeidsmarkt (grote generaties 50-plussers die enkele jaren langer blijven werken) op de tewerkstellingskansen van de jongere generaties in het algemeen en van de werkzoekende schoolverlaters in het bijzonder. Het insider-outsider dilemma zal zich alleen nog scherper stellen: wie 'binnen' (aan het werk) is zal misschien langer binnen blijven, maar voor de nieuwkomers en de onvrijwillig uitgestoten pechvogels wordt het ongetwijfeld langer 'buiten' wachten om (opnieuw) binnen te geraken. Politiek gaat over prioriteiten bepalen en keuzes maken, wel hier stelt zich een politiek probleem 'pur sang'. Kiezen we voor het langer aan het werk houden van oudere werknemers of voor het verhogen van de kansen van de bestaande arbeidsreserve en de toekomstige nieuwkomers? Politici zullen antwoorden dat het geen 'of - of', maar een 'en - en' kwestie is. Dit is echter een misrekening, iedere maatregel van het doelgroepenbeleid creëert een verdringing tussen verschillende doel-en andere groepen.

Inmiddels mag ook het 'demografisch' fabeltje uit de jaren '90 over kwantitatieve arbeidsmarkttekorten vanaf 2010 in elk geval definitief opgeborgen worden: zelfs het VBO komt in een optimistisch groeiscenario voor België (met 360.000 extra jobs en een kostprijs van liefst 15 à 20 miljard euro tegen 2010) aan een werkzaamheidsgraad van 'slechts' 65%. Dit is niet enkel ver verwijderd van de 70% van Lissabon, maar impliceert ook een blijvend hoge werkloosheidsgraad wanneer het aanbod blijft groeien. Naast de spontane aanbodtoename door de blijvend stijgende vrouwelijke activiteitsgraad, gaan ook vele beleidsmaatregelen mooi in deze richting: de activering doet het arbeidsaanbod aanzwellen waardoor de werkloosheid blijft toenemen. Om de dimensie van het probleem in te schatten volstaat het te kijken naar de recente arbeidsmarktevolutie. We lezen wekelijks over het enorme succes van de dienstencheques (inmiddels 10.000 witte, maar geen nieuwe jobs!), het ene conjuncturele zegebulletin volgt het andere op maar toch piekt de Vlaamse werkloosheid als nooit tevoren, met opnieuw een toegenomen jaar-op-jaar stijging in augustus.

Wat is er aan de hand? Door opeenvolgende maatregelen, waarvan we de opportuniteit in het midden laten, wordt het arbeidsaanbod stelselmatig uitgebreid zodat de eventueel nieuwe jobs -zelfs met de huidige groeicijfers van inmiddels meer dan 2,5% op jaarbasis is er nog geen sprake van een netto-toename- geen matigende invloed meer hebben op de evolutie van de werkloosheid. De verplichte inschrijving van de oudere werklozen zorgt voor twee derden van de werkloosheidstoename, de dienstencheques zuigen het grijszwarte arbeidsaanbod naar de reguliere arbeidsmarkt (naast positieve effecten ook perverse effecten in de betrokken sector) en binnenkort komen ook nog eens tienduizenden PWA's het werkzoekendenbestand vervoegen. En dit zijn wellicht nog maar kleine golfjes in vergelijking met de te verwachten vloedgolf wanneer men drastische maatregelen zou nemen bij de herschikking van de eindeloopbaan. Het zou interessant zijn om eens de gevolgen te onderzoeken van de geleidelijke verhoging van de vrouwelijke pensioenleeftijd (van 60 naar 65 tegen 2009) op de tewerkstellingskansen van jongere werkzoekenden en schoolverlaters. Het zal alleszins duidelijk zijn dat bruuske ingrepen in de eindeloopbaan niet aan de orde zijn.

We begrijpen wel dat een oudere werkloze of bruggepensioneerde voor de Sociale Zekerheid veel duurder is (door veel hogere uitkeringen en het mislopen van hogere sociale bijdragen en bedrijfsvoorheffing) dan een jonge schoolverlater met wachtuitkering of (langdurig) werkloze zonder maximale uitkering. Voor de bedrijven is dit natuurlijk juist omgekeerd: bij gelijkblijvende competenties opteren ze voor de veel goedkopere jongeren, zelfs wanneer de tewerkstelling van oudere werknemers parafiscaal verder gesoldeerd wordt. Maar ook hier moet eens grondig bestudeerd worden welke de relatieve meeropbrengst zal zijn voor de Sociale Zekerheid wanneer men de keuze maakt om ouderen (veel) langer aan het werk te houden. Dit zal zeker gedeeltelijk ten koste zijn van de tewerkstellingskansen van de huidige arbeidsreserve en de nieuwkomers (pro memorie: ieder jaar is minstens 15% van de schoolverlaters een jaar na de inschrijving bij de VDAB nog werkzoekend en de langdurige werkloosheid bij jongeren neemt toe). Het is ons niet duidelijk waarom een partijvoorzitter deze redenering als 'oude linkse retoriek' afdoet. Nogmaals, iedere maatregel van het arbeidsmarktbeleid ten gunste van een bepaalde doelgroep gaat altijd minstens gedeeltelijk ten koste van (een) andere (doel)groep(en). Misschien zullen er tijdelijk wat minder knelpuntvacatures zijn en/of zullen sommige bedrijven iets meer investeren door de grotere beschikbaarheid van gekwalificeerde werknemers, maar een echte werkgelegenheidsdynamiek moet men niet verwachten van het langer werken. Dit zou wel mogelijk zijn door een uitgebreid stelsel van duobanen onder de vorm van deeltijdse startbanen en landingsbanen, maar ondanks de bestaande loonkostensubsidies lopen weinig bedrijven of organisaties hier warm voor.

Samenvattend, geen probleem met het principe van 'allen (geleidelijk) langer aan de slag' maar de verantwoording voor dergelijk beleid moet verder gaan dan een louter budgettaire doelstelling (financiering Sociale Zekerheid) of het Europese cijferfetisjisme over werkgelegenheidsgraden (vergelijkingen tussen lidstaten moeten àlle relevante indicatoren opnemen, cf. het debat over de wekelijkse arbeidsduur waarvan individuele bedrijven niet wakker liggen). De gevolgen van het ouderen-activeringsbeleid voor de tewerkstellingskansen van andere groepen moeten in het debat prioritair aan bod komen.

Hoewel we niet blind zijn voor de nefaste aspecten van de samengedrukte loopbaan (tussen 20 en 55 jaar), kunnen we even goed argumenteren dat het zeer productieve België het zich kan permitteren om zijn werknemers op 'jeugdige', doorgaans nog gezonde leeftijd van een welverdiende rust te laten genieten. Ook de positieve economische aspecten van deze vervroegde uittrede van veelal 'vermogende' 55-plussers mogen niet in het kostenplaatje ontbreken.
Zoals men ziet, het eindeloopbaandebat is een wel zeer veelkoppige draak. En dan zijn we nog voorbij gegaan aan de essentiële vragen: zijn bedrijven wel bereid om hun werknemers langer in dienst te houden en/of oudere werklozen aan te werven, en zijn oudere werknemers gemotiveerd om langer aan de slag te blijven? Voorlopig kunnen statistieken, enquêtes, onderzoeken, proefprojecten, enz. hierop enkel weinig bemoedigende antwoorden geven. Zeker deze mentaliteitswijziging wordt een werk van héél lange adem…

De auteur schreef deze opiniebijdrage op persoonlijke titel.

Francis Holderbeke studeerde in 1984 af als arbeidssocioloog aan de KUL. Na zijn studies ging hij aan de slag bij het Hoger Instituut voor de Arbeid van de KUL. Hij deed er vooral onderzoek rond arbeidsvoorwaarden (flexibiliteit, deeltijdarbeid) en macro-evoluties op de arbeidsmarkt (werkgelegenheid, werkloosheid), met onder andere artikels rond jeugdwerkloosheid. Begin de jaren '90 stond hij mee aan de wieg van het Steunpunt WAV, een interuniversitair documentatie-en informatiecentrum dat jaarlijks rapporteert over de evoluties op de (Vlaamse) arbeidsmarkt. Hij was er ook hoofdredacteur van de Hiva-Nieuwsbrief, het huidige 'Over.Werk'. Dat tijdschrift (uitgeven door Acco) bundelt artikels over actuele arbeidsmarktthema's en arbeidsmarktonderzoek. Na enkele jaren ervaring met sociale dossiers op een politiek kabinet, werkt hij sinds mei 2004 bij de VDAB waar hij opgenomen is in de dienst Databeheer en Data-analyse. Hij schreef deze opiniebijdrage in persoonlijke naam.

Reacties (van maximum 1000 woorden) op deze column zijn welkom op opinions@hrm.net

Dit artikel verscheen eerder in HRM Focus, het gratis veertiendaagse e-zine van HRM Net (www.hrm.net). Om het toegestuurd te krijgen (via e-mail) dient men zich er op te abonneren.