Toon me je gevangenissen en ik zal zeggen wie je bent...

‘You are entitled to food, clothing, shelter, and medical attention. Anything else you get is a privilege.’

Regel nummer 5 uit het reglement voor gedetineerden, U.S. Penitentiary ‘Alcatraz’

Alcatraz is de ultieme gevangenis. De enige gevangenis in de wereld, wil de legende, waaruit nooit iemand ontsnapte. Ooit gebouwd als een vesting die de stad San Francisco moest verdedigen, deed Alcatraz tussen 1934 en 1963 dienst als strafinstelling voor topcriminelen. Al Capone bracht er vijf jaar van zijn leven door. De levensomstandigheden op ‘The Rock’ waren brutaal. De afgelegen ligging en de sterke stromingen in de baai maakten het onmogelijk om te ontsnappen. De legende wil ook dat de gedetineerden er ‘s avonds de muziek hoorden die in de San Francisco Yacht Club werd gespeeld, amper 1,5 kilometer verderop. Voor mannen als ‘Scarface’ Capone, die gulzig van het echte leven hadden geproefd, een ware marteling. Nog volgens de legende was Alcatraz de enige strafinstelling in het ganse land waar de gevangenen met warm water konden douchen. Daarmee wilde men beletten dat ze aan koud water zouden wennen, iets wat hen ongetwijfeld van pas zou komen mochten ze er toch in slagen tijdens een ontsnappingpoging de ijskoude baai te bereiken.

Een bezoek aan Alcatraz roept onvermijdelijk de vraag op of gevangenissen bestaan om te straffen of te rehabiliteren. Pas wanneer die vraag duidelijk beantwoord is, kan men debatteren over de plaats van de gevangenis in de samenleving en over de kansen die gedetineerden die de eerste verlaten moeten krijgen, wanneer ze in de laatste opnieuw hun intrede doen. In zijn boek Alcatraz from Inside schrijft voormalig gevangene 586, Jim Quillen, dat ‘het instituut alleen bestond om aan ongehoorzame gevangenen te bewijzen dat ze het absolute einde van hun ongedisciplineerde levenswijze hadden bereikt’.

Amerika telt vandaag minder dan 5% van de volledige wereldpopulatie, maar wel 25% van het totaal aantal gevangenen. 2,3 tot 2,4 miljoen Amerikanen zitten achter de tralies. Met 748 gevangenen per 100.000 inwoners overstijgt het land op dat vlak vijfmaal het wereldgemiddelde. Een op elke 100 inwoners zit in de gevangenis. Rekent men daarbij de mensen die vrij kwamen onder correctioneel toezicht (probation of parole), dan komt men aan een astronomische 1 op 31. Zwarten maken één kans op drie om ooit in hun leven te worden opgesloten. 20% van de gevangenen wordt seksueel misbruikt door medegevangenen of hun bewakers. De federale gevangenissen zijn overbevolkt en zitten aan 130% van hun capaciteit. 1 op 6 gevangenen lijdt aan een of andere mentale aandoening. In Amerikaanse gevangenissen zitten tot viermaal meer psychisch gestoorden opgesloten dan in psychiatrische instellingen.

In 1970 zat amper 1 op elke 400 Amerikanen achter de tralies, maar toen het land met steeds meer criminaliteit af te rekenen kreeg en de burgers voor een hardere aanpak pleitten, werden ze door de politici op hun wenken bediend. Toch heeft de verstrenging van het gevangenisregime niet het verhoopte afschrikkingseffect gehad. Volgens de cijfers van het OESO blijft het moordcijfer in de VS nog altijd dubbel zo hoog als  dat in de andere rijke landen en ook hoger dan in pakweg Angola of Rwanda.

Het systeem heeft drie grote gebreken, zeggen experts: te veel mensen worden te lang opgesloten, het strafrecht maakt handelingen strafbaar die dat niet zouden moeten zijn en de wet is te onvoorspelbaar. Sommige wetsartikels blijken dermate vaag dat mensen moeilijk begrijpen dat ze iets strafbaars doen.

Verder blinkt het Amerikaanse gevangeniswezen niet enkel uit in brutaliteit, het is ook ongemeen inefficiënt. Tweederde van de ex-gevangenen worden binnen de drie jaar na hun vrijlating opnieuw gearresteerd. Ook de families lijden onder het gevangenschap. De 1,7 miljoen kinderen van gevangenen maken zes maal meer kans om zelf in de gevangenis te verzeilen dan kinderen van niet-gedetineerden.

Amerika is evenmin vergevingsgezind voor zijn ex-gevangenen. Zij mogen niet stemmen en in sommige staten geldt dat voor levenslang. 2% van de Amerikaanse volwassenen en 14% van de Amerikaanse zwarten kreeg een levenslang stemverbod opgelegd.

De ‘war on drugs' heeft het Amerikaanse gevangenissysteem duidelijk in ‘overdrive' gebracht. Het aantal gedetineerden dat is veroordeeld voor drugsgerelateerde misdrijven steeg van 40.000 in 1980 tot 500.000 vandaag; goed voor 55% van de bevolking in de federale en 21% van de bevolking in de staatsgevangenissen. Opmerkelijk genoeg zijn drievierde van de gevangen drugsdelinquenten zwart.

Toch wordt het Amerikaanse gevangenissysteem van binnenuit amper in vraag gesteld. Weinig politici voeren hiervoor aktie; wie dat wel doet graaft vaak zijn politieke graf. Zo bestaat geen georganiseerde lobby voor gevangenishervorming, de pers negeert het onderwerp en zij die eerstehandservaringen hebben -de gevangenen zelf- hebben geen stemrecht.

De gevangenissen zijn in privébezit. Machtige lobby's dringen aan op wetten die lange straffen garanderen omdat de gevangenissen per gedetineerde en per dag factureren. Maar die factuur wordt stilaan onbetaalbaar.

In 2006 spendeerden de VS 68 miljard dollar aan hun correctionele instellingen, bijna driemaal meer dan aan hun onderwijssysteem. Voor elke van de 50 Amerikaanse staten betekent dat gemiddeld 7% van het budget. Een aantal stemmen gaan op om het gevangeniswezen te herbekijken en de nadruk op preventie en begeleiding te leggen eerder dan op repressieve maatregelen. Maar daarvoor is duidelijkheid nodig over wat voor een gevangenissysteem men uiteindelijk wil.

En die duidelijkheid wordt in Washington nog vaak geïnterpreteerd als een teken van zwakheid.

(Foto Alcatraz: Wikipedia)