Psychotherapeuten lossen zelfmoordprobleem niet op…

Zaterdag werd door het Ministerie van Welzijn de zoveelste conferentie rond zelfmoord gehouden. De plannen zijn ambitieus. Tegen 2020 wil minister Van Deurzen het aantal zelfmoorden met 20% doen dalen. Net nu de Wereldgezondheidsorganisatie voorspelt dat het aantal depressies (en dus ook de zelfmoorden) alleen maar zal toenemen tot 2030. Nu al zijn er wereldwijd 350 miljoen depressieven, die jaarlijks met z’n allen goed zijn voor 1 miljoen zelfmoorden. Het probleem wordt al decennialang door de politiek geminimaliseerd en is alleen een vervelende luis in de pels. Een negatief cijfer op het blazoen dat moet worden weggewerkt. Fundamenteel zijn er nog nooit echt afdoende politieke beslissingen genomen. Ook nu weer niet. Politici horen nog altijd niet de schreeuw in de woestijn van de wanhopige zelfmoordenaar.

Zelfmoordpoging van een minister?

De hulpverlening moet, volgens de nieuwe conferentie toegankelijker gemaakt worden, heet het dan. De psychiatrische hulpverlening in Vlaanderen is echter al sinds mensenheugenis verzuild en in handen van de katholieke Broeders van Liefde. Eén enkel adres voor psychische hulp is het streefdoel. Over wie dat adres dan mag leveren zal nog lang (politiek) moeten onderhandeld worden. Niet toevallig is het Ministerie van Welzijn al die tijd het exclusieve ministerie van dezelfde familie.

Een ander ambitieus plan van de minister is de erkenning van het beroep van psychotherapeut én de terugbetaling van hun prestaties. Een utopie. Al meer dan twintig jaar bakkeleien Vlamingen en Franstaligen over welke beroepsgroep er tot de titel van psychotherapeut toegelaten wordt. De Franstaligen leunen sterk aan bij het Franse model dat een ruime invulling geeft aan het vak psychotherapie als een existentieel, niet exact wetenschappelijk beroep. De Vlamingen leunen aan bij het Nederlandse en Angelsaksische model dat vooral artsen en nu ook enkel, pas erkende, klinische psychologen zou toelaten tot deze titel. Een eeuwige twist dus.

Vlaams minister Van Deurzen gaat nu nog eens, voor de tweehonderdste keer, met Milquet, federaal minister van Volksgezondheid praten. Want deze knoop is federale materie. Dat zou al een eerste Vlaamse overwinning zijn. Over een terugbetaling van psychotherapeutische gesprekken is dan in de verste verte nog geen sprake. Dat vraagt ook nog een hele lange weg. Wie gaat dit trouwens allemaal betalen in tijden van besparingen en economische crisis ? Beschamend dus, om zoiets aan te kondigen, terwijl men goed genoeg weet dat dit plan ten dode is opgeschreven. Of is het een zelfmoordpoging van de minister ?

Signalen zijn dringend nodig

Ik had spijkers met koppen verwacht van deze conferentie… We krijgen een vaag plan en ambities tot 2020. Nog acht jaar wachten dus op volgende plannen en meer concrete stappen ? Kandidaat-zelfmoordenaars wachten niet zo lang. Alle dagen zijn er 7 tot 8 in België.

En… bovendien zou één enkel adres voor hulp en zelfs een leger, terugbetaalde therapeuten, vandaag de pandemie aan zelfmoorden niet stoppen. Er moet gesleuteld worden aan de wortels van het fenomeen. Te beginnen bij de doelgroepen waar nu het cijfers het hoogst is, nl. de jongeren en ouderen.

• Op onze jongeren moet minder druk gelegd worden. Ze moeten ontstressen en lang genoeg in de kindertijd kunnen spelen, genieten, experimenteren, tot expressie aangezet worden. De drieste prestatiecultuur en het streven naar perfectionisme moet worden tegengegaan. Jongeren staan teveel bloot aan im-pressie. Gezonde keuzes leren maken. Niet het grote gelijk, maar het grote geluk is prioritair.

• Onze oudere bevolking moet meer ernstig worden genomen. Onze bejaardentehuizen moeten anders, vrolijker, minder geïsoleerd, aantrekkelijker. Grijze wijsheid moet gerecupereerd worden. Bejaarden moeten zich nog nuttig voelen. Repressieve medicatie bij onze bejaarden moet worden gelimiteerd. Vereenzaming is geen medisch probleem.

• Het toenemend gebruik en misbruik van psychofarmaca bij de gehele bevolking, moet worden bestreden en ontmoedigd. Heel wat van deze medicatie zet rechtstreeks aan tot zelfmoord. Ook alcohol vormt een probleem en is vaak uitlokkende factor bij zelfmoord.

• De samenleving moet solidariteit ontwikkelen zodat men elkaar helpt en niet alle nood professionaliseert. Psychotherapeuten zijn een ‘noodzakelijk kwaad’. Psychiatrische hulp afbouwen ipv. opbouwen, leert mensen voor elkaar zorgen. Zelfhulpgroepen stimuleren heeft meer zin. Mensen in moeilijkheden zoeken herkenning en erkenning. Niet individualiseren en medicaliseren van existentiële thematiek. Levensvragen moeten niet medisch worden aangepakt.

• De agressie, die achter elke zelfmoord schuilgaat, moet andere uitwegen vinden. Assertiviteit aanleren, brede expressiekanalen scheppen waarin mensen uitlaatkleppen vinden. Dat hoeft niet alleen via praten. Schrijven, tekenen, schilderen, muziek maken, zingen, sporten,in de tuin werken… Mensen moeten meer uit hun schulp en hun zetel gehaald worden. Cultuurbeoefening en welzijn kunnen hand in hand gaan.

Dit zijn maar een vijftal concrete actieterreinen waar een Ministerie van Welzijn zou kunnen op inzetten met sensibiliseringsacties, affiches, televisiespots, ondersteunende en stimulerende maatregelen. En zeker en vast een pak goedkoper en realistischer dan de ‘nieuwe’ plannen. Men kan er meteen mee starten zonder dralen en zonder oeverloze gesprekken en conferenties.

Wereldwijd – en vooral in de Westerse wereld- zouden er trouwens miljoenen hulpverleners nodig zijn om de 340 miljoen en nog stijgende aantal depressieven te helpen en nog meer zelfmoorden te voorkomen. Dit is een onrealistisch plan. Hulpverleners moeten vooral, aan de rand, stimuleren tot solidaire zelfhulp. Het zelfmoordprobleem kan je niet afschuiven op professionele hulp. Het is een existentieel vraagstuk van zingeving, dat dus ook niet alleen door artsen en psychologen moet worden aangepakt. Het is een zwaktebod van een regering als ze er niet in slaagt om haar bevolking tot burenhulp, vriendendienst en familiale ondersteuning aan te zetten. Het is naïef van een minister te denken dat er een psychotherapeutische trukendoos bestaat die de cijfers (want daar gaat het om) van het aantal zelfmoorden meteen zal doen dalen.

Mensen die zelfmoord plegen worden, in hun beleving, niet gezien, niet gehoord, niet betrokken in die menselijke behoeften die een mens heeft naast zijn materiële behoeften. Ze voelen zich verworpen en uitgestoten. Zelfmoordenaars zijn zachtmoedigen die een ‘warme solidaire en hartelijke samenleving’ zoeken. Was dat niet een politieke slogan ? Vaak zijn ze oververantwoordelijk, vol van schuldgevoelens en streven ze naar perfectie. Ze zullen naar Oostenrijk reizen om daar onder de trein te springen en zo hun ouders niet te moeten laten opdraaien voor de onkosten die de Belgische spoorwegen wel verhalen.

Welzijn moet zich vooral er op richten om die randvoorwaarden mogelijk te maken en de ziel van de zelfmoordenaar te leren begrijpen. Op conferenties zouden getuigenissen moeten te horen zijn van mensen die pogingen deden. Er zouden afscheidsbrieven moeten worden voorgelezen. Men zou zich moeten verdiepen in welke signalen er van deze daad uitgaan.

Wat er nu ontgoochelend wordt voorgesteld op de afgelopen conferentie, is eigenlijk een zoveelste ‘parapluoperatie’. We gooien meer hulpverleners (van één enkel medisch model) in de strijd en zij moeten dan maar de ‘pis en de kak’ van de samenleving aanhoren en opkuisen, zonder dat die verkilde en verkoelde samenleving en politiek moeten veranderen. Het economische fundamentalisme blijft immers prioritair.

Heel wat hulpverleners, waaronder ikzelf, bedanken, na 30 jaar praktijk en dweilen met de kraan open, voor deze manier van werken !

Wij moeten eindelijk eens de moed hebben om de 1,8 tot 2 miljoen depressieven, de 30.000 zelfmoordpogingen jaarlijks in ons land en de meer dan 2500 ‘gelukte’ pogingen, te zien als een dringend appèl aan de overblijvers om het economisch, maatschappelijk, relationeel, familiaal en sociaal met elkaar over een andere boeg te gooien.

Wel-zijn vraagt om het ‘zijn’ aan te pakken en dat is existentiële materie die onze zingeving in vraag stelt. Hiervoor is geen enkel medicijn.

Bob Vansant, (tot nader order) psychotherapeut-auteur

www.bobvansant.be