Werkloosheid wenkt voor belspeldellen

Geert Noels zei onlangs dat de Lotto een belasting is op dommeriken, of correcter: een taks op domheid. Daar ben ik het mee eens, en ik voeg er nu aan toe dat tv-belspellen een publieke veiling zijn van domheid.  Maar domheid valt niet te reguleren.

Een tv-reportage op het eerste VRT-net, gisteravond in het programma "Basta", heeft wantoestanden aangetoond in de tv-belspellen van de Vlaamse Media Maatschappij, VTM en 2BE (de SBS-zenders VT4 en VijfTV stopten in 2009 al met het format).

De maatschappelijke fall-out van deze uitzending is niet gering: ministers kondigen maatregelen aan, politieke partijen pleiten voor een totaalverbod, en via de sociale media Facebook en Twitter schreeuwt het volk om bloed - bij wijze van spreken dan.  De heisa was zo voorspelbaar, dat het weekblad Humo vanochtend al op zijn cover kon titelen: "het einde van de belspelletjes".

Om te beginnen vind ik het schrijnend hoe de publieke opinie meer en meer van de overheid eist dat zij een perfecte maatschappij creëert.  Je moet te lang wachten als je naar de klachtendienst van een bedrijf belt? Ha, de overheid moet dit reguleren, vindt men, en ministers worden erop aangesproken. Dat er een rechtstreeks verband bestaat tussen de kostprijs van een product of dienst en de snelheid waarmee op klachten kan gereageerd worden, ontgaat de massa blijkbaar.  Een bedrijf organiseert moeilijke belspellen op televisie maar wekt de indruk dat de antwoorden heel gemakkelijk zijn?  Ha, misleiding en oplichting, daar moet de politiek op reageren met nieuwe wetten - terwijl oplichting via de bestaande wetgeving al strafbaar is, er een Koninklijk Besluit op tv-belspellen bestaat, en er een Kansspelcommissie in werking is die degelijk werk levert.

De overheid moet een algemeen kader scheppen. De overheid moet niet elk fenomeen achterna hollen om er aparte reglementen en wetten voor te maken.  Meesurfen op de golven die door een op sensatie gericht tv-programma worden veroorzaakt is geen goede basis voor wetgevend werk. 

De bedenking die ik mij maak bij de steeds luider klinkende roep om mensen te beschermen tegen hun eigen domheid: als het echt de bedoeling is om van onze maatschappij een fröbelklasje te maken, dat men dat dan expliciet zegt, dan kunnen de volwassenen het aftrappen. Als de overheid ons overbeschermt, zijn we op de duur niet langer in staat om zelfstandig te denken en te handelen.

Op zich heb ik niets tegen de Basta-reportage, maar ik maak toch een aantal vaststellingen.

1. De programmamakers geven toe dat het van bij de aanvang de bedoeling was om het fenomeen van de belspelletjes in een dusdanig daglicht te stellen, dat het fenomeen definitief zou verdwijnen.  Plaats dit tegenover de modus operandi van een onderzoeksrechter, die onbevooroordeeld aan een onderzoek begint, vervolgens de vaststellingen en de feiten voor zich laat spreken, en uiteindelijk tot een conclusie komt.  Als de reportage zich niet aan die werkwijze spiegelt, kan ik als kijker aan de conclusies van het programma ook niet de waarde van een gerechtelijke uitspraak hechten, wat de publieke opinie nochtans lijkt te doen.
2. Ik sta steeds kritischer tegenover het medium televisie.  Zoals je met statistieken alles kunt bewijzen mits een vooringenomen keuze van metingen, resultaten en voorstellingen, kan je met beeldreportages ook alles bewijzen. Enkele spectaculaire anomalieën tonen, een pars pro toto insinueren, enkele trucjes uit de framing-theorie toepassen, en hop, het beeld is geschetst, en de kijker is overtuigd. Bij lezing van een tekst kun je als mediaconsument even halthouden bij een cruciale passage, zinnen twee of drie keer opnieuw lezen en de consequenties van bepaalde zinnen overwegen en tot je laten doordringen. Bij het bekijken van een beeldreportage is dit niet mogelijk, en zelfs als de technische mogelijkheden daartoe beschikbaar zijn, vergen ze een bewuste actie, terwijl dit bij lectuur van een tekst impliciet en quasi-onbewust gebeurt.
3. De reactie van het publiek op het medium televisie baart mij zorgen. Zo onkritisch en beïnvloedbaar als het publiek is tijdens het bekijken van een programma, zo losgeslagen en irrationeel is datzelfde publiek na afloop van het programma.  De boodschap die tijdens de uitzending werd overgebracht, is blijkbaar verankerd op een niveau dat dieper ligt dan de pure rationaliteit.  Wie vragen durft stellen bij de uitzending, is meteen "een slechte". Nemen we bijvoorbeeld deze Twitter-reactie van ene Tom Vogels:

De mediastorm rond de belspelletjes heeft blijkbaar een hoog emo-gehalte.  Politici zouden er goed aan doen enige afstand te nemen van de mediastorm, en te overwegen of de bestaande wetgeving niet volstaat om onethische praktijken aan te pakken.